Version néerlandaise plus bas. Nederlandse versie hieronder.

Malaise dans l’insertion socio-professionnelle (ISP).

Ce texte est le fruit d’une réflexion collective menée par différent.e.s intervenant.e.s du secteur de l’insertion socio-professionnelle wallonne entre le printemps et l’automne 2019. Elle a débuté lors d’une formation durant laquelle les impasses et les limites actuelles de l’ISP ont été largement débattues. Elle s’est poursuivie par un séminaire de deux jours dont le texte qui suit constitue le principal résultat.

Le secteur de l’insertion socioprofessionnelle (ISP) emploie plusieurs milliers de travailleur.euse.s en Belgique, et il profite à des dizaines de milliers d’usager.ère.s annuellement. Comme son nom l’indique, son rôle est d’œuvrer à l’insertion sociale et professionnelle de celles et ceux qu’on qualifie aujourd’hui pudiquement de « publics éloignés de l’emploi » (personnes d’origine étrangère, personnes peu qualifiées, personnes souffrant de maladie mentale, etc.). En leur proposant des formations, de la remise à niveau ou encore du suivi individuel, l’objectif est de permettre à tout un chacun.e de (re)trouver sa place dans la société, quel qu’ait pu être son parcours et les difficultés rencontrées.

Voilà pour la théorie.

Car, en pratique, les différent.e.s intervenant.e.s du secteur – usager.ère.s comme travailleur.euse.s – éprouvent un malaise croissant face à la réalité de l’ISP.

Du côté des usager.ère.s, tout d’abord, ce qui devait être une aide se transforme de plus en plus en une obligation, voire en une menace. Désormais, chaque demandeur.euse d’emploi est en effet soupçonné.e. de ne pas en faire assez pour retrouver du travail, et il.elle doit donc en permanence fournir la preuve que ce n’est pas le cas, y compris en se tournant vers des structures d’ISP supposées favoriser son « employabilité », sous peine de se voir privé.e de ses allocations. Beaucoup multiplient dès lors les formations dont il.elle.s ne perçoivent pas beaucoup le sens, simplement pour éviter d’être sanctionné.e.s par l’Onem…

Du côté des travailleur.euse.s, cela se traduit par un rapport perverti avec les usager.ère.s. En effet, comment accompagner efficacement quelqu’un qui n’a pas véritablement choisi d’être là ? Comment développer une relation de confiance lorsque les usager.ère.s savent que les travailleur.euse.s sont tenu.e.s de les dénoncer en cas d’absence injustifiée ? À cette confusion des rôles s’ajoutent également les injonctions paradoxales des pouvoirs subsidiants qui veulent un accompagnement de qualité mais sans en donner les moyens aux travailleur.euse.s, non seulement en termes financiers mais aussi, et surtout, en termes d’autonomie, de créativité ou encore, simplement, de temps. Sans compter qu’ils multiplient, en même temps, les mesures d’exclusion qui poussent des publics toujours plus nombreux à venir grossir les rangs des personnes à (ré)insérer…

Cette situation est d’autant plus absurde que les possibilités réelles de (ré)insertion paraissent de plus en plus dérisoires. Non seulement il n’y a pas assez d’emplois pour tout le monde mais quand il y en a, ils sont généralement soit trop qualifiés, soit tellement précaires qu’on peut difficilement y voir un vecteur d’insertion. Et de toute façon, on peut s’interroger sur la pertinence de continuer de prôner l’emploi à tout prix, alors même qu’il est de plus en plus urgent d’envisager d’autres formes de valorisation économique et sociale de nos activités.

Pourtant, l’emploi reste aujourd’hui, plus que jamais, le vecteur d’insertion par excellence, voire le seul vecteur d’insertion prôné : Les travailleur.euse.s de l’ISP sont évalué.e.s uniquement sur base de leurs résultats en matière de (re)mise à l’emploi, directe ou indirecte, et les usager.ère.s sont sommé.e.s de concentrer tous leurs efforts sur ce même objectif, quand bien même il s’avérerait irréalisable ou inadapté à leur situation.

Une autre politique d’insertion nous semble toutefois possible. Une politique qui commencerait par donner aux travailleur.euse.s et aux usager.ère.s plus de maîtrise sur les décisions qui les concernent. Une politique qui se ferait dans leur intérêt et non plus uniquement dans celui, étroit, de la concurrence et de la croissance économique. Une politique qui dépasserait l’insertion pour développer une véritable inclusion. Une politique qui cesserait de reproduire une société en souffrance, pour se mettre au service d’une société durable.

Cette politique, nous appelons tou.te.s les intervenant.e.s du secteur, et plus largement tou.te.s celles et ceux qui le souhaitent, à la faire advenir. D’abord, en partageant ce texte. Ensuite, en le signant.

--------------------------------------------------------------------------

Ongemak in de socioprofessionele re-integratie sector

Deze tekst is het resultaat van een collectieve reflectie van verschillende belanghebbenden uit de Waalse socio-professionele re-integratiesector, die tussen de lente en de herfst van 2019 heeft plaatsgevonden. Het begon tijdens een opleiding waarbij de huidige limieten van de sector zijn besproken. Het ging verder met een tweedaags seminar, waarvan het belangrijkste resultaat het volgende is."

In België werken duizenden werknemers in de socioprofessionele re-integratie sector en jaarlijks maken tientallen duizenden personen gebruik van het aanbod van deze sector.

Zoals de naam al suggereert, is de rol van deze sector sociale en professionele re- integratie te bevorderen van diegenen die we eufemistisch beschouwen als "publiek dat ver weg staat van werkgelegenheid" (mensen van buitenlandse afkomst, laaggeschoolden, mensen met een psychische aandoening, enz.) Door aan deze mensen opleidingen, opfriscursussen of individuele begeleiding aan te bieden, met als doel iedereen in staat te stellen zijn plaats te (her)vinden in de maatschappij, ongeacht haar/zijn traject en de moeilijkheden die zij/hij ondervindt.

Tot zover de theorie.

In de praktijk ondervinden de verschillende spelers in onze sector - zowel de gebruikers als het personeel - steeds meer ongemak in de werkelijkheid van de socioprofessionele re-integratie.

Voor de gebruikers verandert de helpende hand in een reeks van verplichtingen en zelfs bedreigingen.

Vandaag de dag is elke werkzoekende in feite een verdachte, die niet genoeg zou doen om weer aan de slag te gaan, en zij/hij moet daarom voortdurend het bewijs leveren dat dit niet het geval is, door zich te wenden tot onze sector die geacht wordt de "inzetbaarheid" van de persoon te begeleiden, zo niet dan loopt zij/hij het risico een werkloosheidsuitkering kwijt te raken.

Velen volgen meerdere opleidingen zonder de diepere betekenis ervan te zien, simpelweg om sancties te ontlopen van de RVA …

Voor het personeel in de sector ontstaat op deze wijze een perverse relatie met de gebruikers.

Inderdaad, hoe kan je iemand doelmatig begeleiden als de persoon het traject niet echt zelf gekozen heeft?

En hoe kan je een vertrouwensrelatie ontwikkelen met gebruikers die weten dat het personeel verplicht is ongerechtvaardigde afwezigheid te melden?

En de verwarring wordt compleet wanneer de overheden die subsidies verlenen een paradoxale houding aannemen. Men vereist terecht een hoge kwaliteit in de ondersteuning van de gebruikers, echter zonder de middelen te geven voor het personeel, en dat betreft niet alleen de financiële armslag, maar ook autonomie, creativiteit en simpelweg tijd.

Om nog maar te zwijgen van het feit dat de overheden tegelijkertijd meer maatregelen treffen die uitsluiting beogen van werkzoekenden, en die dus logischerwijze steeds meer mensen ertoe aanzetten zich in te schrijven voor een reïntegratietraject.

Deze situatie is des te absurder omdat de reële mogelijkheden van (her)plaatsing meer en meer ongrijpbaar worden. Niet alleen zijn er onvoldoende banen voor iedereen, maar de beschikbare arbeidsplaatsen zijn of voor hooggekwalificeerde kandidaten, of het zijn hachelijke baantjes die weinig betekenen voor een reïntegratie.

En hoe dan ook, we kunnen ons vragen stellen wanneer men blijft pleiten voor werkgelegenheid, ten koste van alles, in een periode waarin het dringend wordt onze activiteiten op een andere sociale en economische manier in te schatten.

De werkgelegenheid blijft echter vandaag de dag, meer dan ooit, de vector voor integratie bij uitstek, of zelfs de enige vector die op de voorgrond wordt gezet: Het personeel van de sector wordt uitsluitend beoordeeld op basis van hun vaardigheden en ervaring, in termen van tewerkstelling, rechtstreeks en onrechtstreeks, en gebruikers worden voortdurend aangespoord om al hun inspanningen op dit punt te richten, zelfs wanneer dit in hun situatie onhaalbaar of ongeschikt is.

Wij zijn echter van mening dat een ander reïntegratiebeleid mogelijk is. Een beleid dat meer inspraak betekent voor het personeel en de gebruikers, en een grotere dosis zeggenschap geeft over beslissingen die hen aangaan.

Een beleid dat in hun belang zou zijn en niet alleen gebaseerd op concurrentie en economische groei. Een beleid dat verder zou gaan dan reïntegratie, inclusie-gericht. Een beleid dat niet meer naar lijden leidt, en die zich ten dienste stelt van een duurzame samenleving. We doen een beroep op alle belanghebbenden binnen en buiten onze sector om zich hard te maken voor zo’n beleid. Ten eerste door deze tekst te verspreiden. En door het te ondertekenen.