Clic here for the Albanian Version 

Petition: Honoring the Founders of Albanian Orthodox Autocephaly
Recognizing Historical Contributions: The Pivotal Roles of Kristofor Kisi, Jerotheu, Noli, and Xhuvani.
His Beatitude Kristofor (Kristofor Kisi), the first canonical Archbishop of Tirana and All Albania of the Autocephalous Albanian Orthodox Church, together with His Beatitude Jerotheu (key figures in the consecration of Fan Noli in 1923), His Beatitude Fan Noli, a theologian, statesman, and cultural icon, and His Beatitude Visarion Xhuvani, a central figure in the autocephaly movement and Primate of the Albanian Orthodox Church from 1929 to 1936, were instrumental in establishing a national church free from foreign ecclesiastical oversight. The autocephaly, officially recognized by the Ecumenical Patriarchate of Constantinople on April 12, 1937, marked a defining moment in Albanian history, affirming not only Orthodox religious identity but also the centrality of the Albanian language in liturgical practices and the strengthening of national consciousness. Kristofor’s steadfast leadership navigated the turbulent challenges of World War II and the subsequent communist persecution, culminating in his tragic death in 1958 under circumstances that remain mysterious and suggest political elimination. Jerotheu, Noli, and Xhuvani played essential roles in structuring the new church hierarchy and articulating a theological and national vision that solidified the institutional foundations of autocephaly during its formative years.

His Beatitude Fan Noli, a polyglot and visionary, was pivotal in linking Albanian Orthodoxy with national identity. His translations of liturgical texts into Albanian, including the Divine Liturgy, made worship accessible to believers in their native language, fostering a sense of cultural ownership. As a statesman, Noli’s brief tenure as Prime Minister in 1924 reflected his commitment to Albanian sovereignty, while his literary works, such as translations of Shakespeare and his own poetry, elevated Albanian culture on the global stage. His Beatitude Visarion Xhuvani, elected Primate at the 1922 Berat Congress where autocephaly was declared, was a driving force in promoting an independent Albanian Orthodox Church. Despite his consecration as a bishop in 1925 by the Russian Orthodox Church Outside Russia in Kotor, his leadership was not recognized by Constantinople, which demanded his resignation as a condition for granting autocephaly to the Albanian Orthodox Church in 1937. The diplomatic efforts of Kisi and Xhuvani, including negotiations with the Patriarchate beginning in 1935, were crucial in paving the way for autocephaly recognition. Their translations of theological texts and promotion of liturgy in Albanian reinforced the church’s national character.

These ecclesiastical figures represent more than the establishment of a religious institution; they embody a resolute stand against cultural assimilation and foreign domination. Recognizing their contributions is an ethical and historical imperative for those who value Albanian sovereignty and identity. The reinterment of their remains in the Cathedral of the Resurrection of Christ would serve as a powerful symbol of this recognition, embedding Albania’s historical narrative within a sacred and publicly accessible space. Similar acts of veneration are observed in other nations: for instance, the Romanian Orthodox Church honors Saint Andrew, the apostle and patron saint of Romania, with a shrine in the Patriarchal Cathedral in Bucharest, where his relics symbolize spiritual and national unity. Likewise, the Greek Orthodox Church venerates Saint Dionysios of Zakynthos in the church bearing his name, where his remains are enshrined, embodying his role as a foundational figure in Greek Orthodox identity. These examples underscore the universal significance of honoring founding figures in sacred spaces, offering a model for Albania.

Aspiration for Historical Agency: An Exercise in National Self-Determination
The aspiration to shape our own historical narrative transcends religious boundaries and touches the core of Albanian national identity. For much of its history, Albania’s story has been shaped by external forces—be they colonial powers or ideological impositions—often marginalizing the figures who forged its spiritual and national independence. The reinterment of His Beatitude Kisi, His Beatitude Jerotheu, His Beatitude Noli, and His Beatitude Xhuvani in the Cathedral of the Resurrection of Christ represents a strategic opportunity to reclaim historiographical agency. It is an affirmation that Albanians possess both the authority and the duty to honor those who defended their religious and national autonomy, independent of external power.

Inaugurated in 2012, the Cathedral of the Resurrection of Christ, which also serves as the final resting place of Archbishop Anastasios Janullatos (interred on January 30, 2025), stands as a monument to the revival of Orthodox Christianity in Albania after decades of state-imposed atheism. Placing the remains of Kisi, Jerotheu, Noli, and Xhuvani within this cathedral would create a continuity between the origins of autocephaly and its contemporary revitalization, establishing a tangible link between historical legacy and modern renewal. Such an act would underscore Albania’s commitment to not only acknowledging its history but also actively preserving it through deliberate acts of commemoration. As Archbishop Anastasios himself has stated, “The past is not a burden to be discarded, but a foundation upon which we must build, guiding us toward a future rooted in faith and identity.” This sentiment ties the sacrifices of the autocephaly’s founders to the church’s ongoing mission.

Ecclesiastical and National Significance
The reinterment of these four bishops in the Cathedral of the Resurrection of Christ carries profound implications across several dimensions:

Honoring Foundational Figures: His Beatitude Kristofor Kisi, His Beatitude Jerotheu, His Beatitude Noli, and His Beatitude Visarion Xhuvani were pioneers in securing the independence and identity of the Albanian Orthodox Church. Honoring them within the cathedral would constitute an act of gratitude for their sacrifices, serving as a perennial source of inspiration for future generations of believers.
Strengthening Collective Memory: As a spiritual and cultural epicenter, the cathedral provides a platform for educating future generations about the history of autocephaly. The presence of the founders’ remains would serve as a tangible reminder of the struggle for religious and national sovereignty. To formalize this education, the cathedral could install commemorative plaques detailing each bishop’s contributions, establish a permanent exhibition on the history of autocephaly, and organize guided school visits to engage young Albanians with their heritage.
Symbol of Unity: Following the passing of Archbishop Anastasios Janullatos, a transitional period for the Albanian Orthodox Church, this act would foster unity within the Orthodox community and the broader Albanian population, reinforcing a shared sense of purpose and identity. Symbolic gestures, such as the canonization of Saint Kosmas Aitolos in Greece in 2010, have unified communities during ecclesiastical transitions by rallying believers around shared historical figures.
Redressing Historical Injustices: His Beatitude Kristofor Kisi, in particular, endured persecution and met a tragic end under the communist regime. The reinterment of his remains in the cathedral would represent an act of restorative justice, honoring him—and, by extension, his colleagues—as martyrs for faith and nation. A precedent exists in the reinterment of political prisoners’ remains from communist-era mass graves in Albania in 2016, an act that restored dignity to victims and prompted national reflection.

The proposal to reinter His Beatitude Kristofor Kisi, His Beatitude Jerotheu, His Beatitude Noli, and His Beatitude Visarion Xhuvani in the Cathedral of the Resurrection of Christ stems from a conscientious recognition of Albania’s historical legacy and a resolute commitment to shaping and preserving it autonomously. This act would honor the founders of Albanian Orthodox Autocephaly, strengthen the collective memory of the Albanian people, and symbolize the continuity of faith and national identity. Within the Cathedral of the Resurrection of Christ, a monument to Albania’s spiritual renaissance, the remains of these bishops would stand as a living testament to their sacrifices and a perennial source of inspiration for future generations. By undertaking this initiative, Albanians affirm their agency in crafting their historical narrative, ensuring that these figures occupy their rightful place at the heart of the nation’s heritage.

#ReintermentOfFounders #AlbanianAutocephaly #CathedralOfTheResurrection #KristoforKisi #Jerotheu #Noli #Xhuvani #AlbanianHeritage #HistoricalHonor #AlbanianOrthodoxChurch

Klara Buda

INSTITUT FRANÇAIS D'ETUDES ALBANAISES 

The first signatories : Klara BUDA, Gjergj KOLA,  Arben BAJRAKTARAJ, Arianit NIKAJ, Merita BARDHOSHI, Loreta MOKINI,  Fran GJOKA, Enkelejda BUDA...

Albanian Version 

Eshtrat e Imzot Kristofor Kisi dhe Imzot Jorotheu në Katedralen Ngjallja e Krishtit

Të nderuar besimtarë, qytetarë dhe dashamirës të trashëgimisë shqiptare, Katedralja Ngjallja e Krishtit në Tiranë është më shumë se një vend kulti; ajo është simbol i ringjalljes shpirtërore dhe kombëtare të popullit shqiptar. Në këtë katedrale, ku u varros Kryepeshkop Anastasios Janullatos më 30 janar 2025, pas ndarjes së tij nga jeta, ne kemi mundësinë të nderojmë themeluesit e Autoqefalisë Ortodokse Shqiptare, duke zhvendosur eshtrat e tyre në këtë hapësirë të shenjtë. Ata janë themeluesit e vërtetë të Autoqefalisë Ortodokse Shqiptare.

peticion: nderimi i themeluesve të autoqefalisë ortodokse shqiptare

Njohja e Kontributeve Historike: Rolet Kyçe të Kristofor Kisit, Jerotheut, Nolit dhe Xhuvanit

Fortlumturia e tij Kristofor (Kristofor Kisi), Kryepeshkopi i parë kanonik i Tiranës dhe i Gjithë Shqipërisë i Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare, së bashku me Fortlumturinë e tij Jerotheu, (personalitete kyç, në shugurimin e Fan Nolit në vitin 1923); Fortlumturia e tij Fan Noli, teolog, burrë shteti dhe ikonë kulturore; dhe Fortlumturia e tij Visarion Xhuvani, një figurë qendrore në lëvizjen për autoqefali dhe Primat i Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë nga 1929 deri në 1936, ishin vendimtarë në themelimin e një kishe kombëtare të çliruar nga mbikëqyrja e huaj kishtare. Autoqefalia, e njohur zyrtarisht nga Patriarkana Ekumenike e Kostandinopojës më 12 prill 1937, shënoi një moment kyç në historinë shqiptare, duke afirmuar jo vetëm identitetin fetar ortodoks, por edhe rolin qendror të gjuhës shqipe në praktikat liturgjike dhe forcimin e ndërgjegjes kombëtare. Udhëheqja e palëkundur e Kristoforit (Kisi) përballoi sfidat e trazuara të Luftës së Dytë Botërore dhe persekutimin komunist pas saj, duke kulmuar me vdekjen e tij tragjike në vitin 1958 në rrethana që mbeten misterioze dhe sugjerojnë eleminim politik. Jerotheu, Noli dhe Xhuvani luajtën role thelbësore në strukturimin e hierarkisë së re të kishës dhe artikulimin e një vizioni teologjik dhe kombëtar që forcoi themelet institucionale të autoqefalisë gjatë viteve të saj formuese. Fortlumturia e tij Fan Noli, poliglot dhe vizionar, ishte vendimtar në lidhjen e Ortodoksisë Shqiptare me identitetin kombëtar. Përkthimet e tij të teksteve liturgjike në gjuhën shqipe, përfshirë Liturgjinë Hyjnore, e bënë adhurimin të arritshëm për besimtarët në gjuhën e tyre amtare, duke nxitur një ndjenjë të pronësisë kulturore. Si burrë shteti, mandati i shkurtër i Nolit si Kryeministër në vitin 1924 pasqyroi angazhimin e tij për sovranitetin shqiptar, ndërsa veprat e tij letrare, si përkthimet e Shekspirit dhe poezitë e tij, ngritën kulturën shqiptare në skenën globale. Fortlumturia e tij Visarion Xhuvani, i zgjedhur Primat në Kongresin e Beratit të vitit 1922 ku u shpall autoqefalia, ishte një forcë shtytëse në promovimin e një Kishe Ortodokse Shqiptare të pavarur. Pavarësisht shugurimit të tij si peshkop në vitin 1925 nga Kisha Ortodokse Ruse Jashtë Rusisë në Kotor, udhëheqja e tij nuk u njoh nga Kostandinopoja, e cila kërkoi dorëheqjen e tij si kusht për njohjen e autoqefalisë së Kishës Ortodokse Shqiptare në 1937. Përpjekjet diplomatike të Kisit dhe Xhuvanit, përfshirë negociatat me Patriarkanën që filluan në 1935, ishin vendimtare për hapjen e rrugës drejt njohjes së autoqefalisë. Përkthimet e tyre të teksteve teologjike si dhe promovimi i liturgjisë në gjuhën shqipe forcuan karakterin kombëtar të kishës.

Këto figura kishtare simbolizojnë më shumë se themelimin e një institucioni fetar; ato mishërojnë një qëndrim të vendosur kundër asimilimit kulturor dhe dominimit të huaj. Njohja e kontributeve të tyre është një detyrim etik dhe historik për ata që çmojnë sovranitetin dhe identitetin shqiptar. Varrosja e eshtrave të tyre në Katedralen e Ngjalljes së Krishtit do të shërbente si një simbol i fuqishëm i kësaj njohjeje, duke vendosur narrativën historike të Shqipërisë brenda një hapësire të shenjtë dhe të arritshme për publikun. Akte të ngjashme nderimi shihen në kombe të tjera: për shembull, Kisha Ortodokse Rumune nderon Shën Andreun, apostullin dhe mbrojtësin e Rumanisë, me një vend të shenjtë në Katedralen Patriarkale të Bukureshtit, ku reliket e tij janë një simbol i unitetit shpirtëror dhe kombëtar. Po ashtu, Kisha Ortodokse Greke nderon Shën Dionisin e Zakinthos në kishën që mban emrin e tij, ku eshtrat e tij janë vendosur për nderim, duke mishëruar rolin e tij si një figurë themeluese e identitetit ortodoks grek. Këto shembuj nënvizojnë rëndësinë universale të nderimit të figurave themeluese në hapësira të shenjta, duke ofruar një model për Shqipërinë.

Aspirata për Agjenci Historike: Një Ushtrim në Vetëvendosje Kombëtare

Aspirata për të krijuar narrativën tonë historike tejkalon kufijtë fetarë dhe prek thelbin e identitetit kombëtar shqiptar. Për një pjesë të madhe të saj, historia e Shqipërisë është formësuar nga forca të jashtme—qofshin fuqi koloniale apo imponime ideologjike—shpesh duke margjinalizuar figurat që farkëtuan pavarësinë e saj shpirtërore dhe kombëtare. Varrosja e Fortlumturisë së tij Kisi, Fortlumturisë së tij Jerotheu, Fortlumturisë së tij Noli dhe Fortlumturisë së tij Xhuvani në Katedralen e Ngjalljes së Krishtit përfaqëson një mundësi strategjike për të rimarrë agjencinë historiografike. Është një pohim se shqiptarët zotërojnë si autoritetin, ashtu edhe detyrën për të nderuar ata që kanë mbrojtur autonominë e tyre fetare dhe kombëtare, të pavarur nga pushteti i jashtëm.

E përuruar në vitin 2012, Katedralja e Ngjalljes së Krishtit, e cila shërben gjithashtu si vendi i fundit i prehjes së Kryepeshkopit Anastasios Janullatos (i varrosur më 30 janar 2025), qëndron si një monument i ringjalljes së Krishterimit Ortodoks në Shqipëri pas dekadash të ateizmit të imponuar nga shteti. Vendosja e eshtrave të Kisit, Jerotheut, Nolit dhe Xhuvanit brenda kësaj katedrale do të krijonte një vazhdimësi midis origjinës së autoqefalisë dhe revitalizimit të saj bashkëkohor, duke vendosur kështu një lidhje të prekshme midis trashëgimisë historike dhe rinovimit modern. Një akt i tillë do të nënvizonte angazhimin e Shqipërisë për të njohur jo vetëm historinë e saj, por edhe për ta ruajtur atë aktivisht përmes akteve të qëllimshme të përkujtimit. Siç thotë vetë Kryepeshkopi Anastasios, “E kaluara nuk është një barrë për t’u hedhur poshtë, por një themel mbi të cilin duhet të ndërtojmë, duke na udhëhequr drejt një të ardhmeje të rrënjosur në besim dhe identitet.” Kjo ndjenjë lidh sakrificat e themeluesve të autoqefalisë me misionin e vazhdueshëm të kishës.

Rëndësia Kishtare dhe Kombëtare

Varrosja e këtyre katër peshkopëve në Katedralen e Ngjalljes së Krishtit mbart implikime të thella në disa dimensione:

Nderimi i Figurave Themeluese: Fortlumturia e tij Kristofor Kisi, Fortlumturia e tij Jerotheu, Fortlumturia e tij Noli dhe Fortlumturia e tij Xhuvani ishin pionierë në sigurimin e pavarësisë dhe identitetit të Kishës Ortodokse Shqiptare. Nderimi i tyre brenda katedrales do të përbënte një akt mirënjohjeje për sakrificat e tyre, duke shërbyer si një burim i përhershëm frymëzimi për brezat e ardhshëm të besimtarëve.
Forcimi i Kujtesës Kolektive: Si një epiqendër shpirtërore dhe kulturore, katedralja ofron një platformë për edukimin e brezave të ardhshëm rreth historisë së autoqefalisë. Prania e eshtrave të themeluesve do të shërbente si një kujtesë e prekshme e luftës për sovranitet fetar dhe kombëtar. Për të zyrtarizuar këtë edukim, katedralja mund të instalojë pllaka përkujtimore që detajojnë kontributet e secilit peshkop, të krijojë një ekspozitë të përhershme për historinë e autoqefalisë dhe të organizojë vizita të guiduara shkollore për të angazhuar të rinjtë shqiptarë me trashëgiminë e tyre.
Simbol i Unitetit: Pas ndarjes nga jeta të Kryepeshkopit Anastasios Janullatos, një periudhë tranzicioni për Kishën Ortodokse Shqiptare, ky akt do të nxisë unitetin brenda komunitetit ortodoks dhe popullsisë më të gjerë shqiptare, duke përforcuar një ndjenjë të përbashkët të qëllimit dhe identitetit. Gjestet simbolike, si kanonizimi i Shën Kosmas Aitolos në Greqi në 2010, kanë unifikuar komunitetet gjatë tranzicioneve kishtare duke bashkuar besimtarët rreth figurave historike të përbashkëta.
Rregullimi i Padrejtësive Historike: Fortlumturia e tij Kristofor Kisi, në veçanti, duroi persekutim dhe pati një fund tragjik nën regjimin komunist. Zhvendosja e eshtrave të tij në katedrale do të përfaqësonte një akt të drejtësisë restauruese, duke nderuar atë—dhe, për rrjedhojë, kolegët e tij—si martirë për besimin dhe kombin. Një precedent ekziston në rivarrimin e eshtrave të të burgosurve politikë nga varret masive të epokës komuniste në Shqipëri në 2016, një akt që riktheu dinjitetin e viktimave dhe nxiti reflektimin kombëtar.

Propozimi për të varrosur Fortlumturinë e tij Kristofor Kisi, Fortlumturinë e tij Jerotheu, Fortlumturinë e tij Noli dhe Fortlumturinë e tij Visarion Xhuvani në Katedralen e Ngjalljes së Krishtit buron nga një njohje e ndërgjegjshme e trashëgimisë historike të Shqipërisë dhe një angazhim i vendosur për ta formësuar dhe ruajtur atë në mënyrë autonome. Ky akt do të nderonte themeluesit e Autoqefalisë Ortodokse Shqiptare, do të forconte kujtesën kolektive të popullit shqiptar dhe do të simbolizonte vazhdimësinë e besimit dhe identitetit kombëtar. Brenda Katedrales së Ngjalljes së Krishtit, një monument i rilindjes shpirtërore të Shqipërisë, eshtrat e këtyre peshkopëve do të qëndronin si një dëshmi e gjallë e sakrificave të tyre dhe një burim i përhershëm frymëzimi për brezat e ardhshëm. Duke ndërmarrë këtë iniciativë, shqiptarët afirmojnë agjencinë e tyre në krijimin e narrativës së tyre historike, duke siguruar që këto figura të zënë vendin e tyre të merituar në zemër të trashëgimisë së kombit.

#RivarrimiIThemeluesve #AutoqefaliaShqiptare #KatedraljaENgjalljesSëKrishtit #KristoforKisi #Jerotheu #Noli #Xhuvani #TrashëgimiaShqiptare #NderiHistorik #KishaOrtodokseShqiptare

Foto: Nga e djathta në të majtë, ipeshkvët Kristofor dhe Jerotheo i dhanë shugurimin ipeshkvor Theofan Nolit në kishën e Shën Gjergjit në Korçë, më 4 dhjetor 1923.
 

Faleminderit për mbështetjen tuaj!

Klara Buda

INSTITUT FRANÇAIS D'ETUDES ALBANAISES

Firmëtarët e parë : Klara BUDA, Gjergj KOLA,  Arben BAJRAKTARAJ, Arianit NIKAJ, Merita BARDHOSHI, Loreta MOKINI, Fran GJOKA, Enkelejda BUDA.

#ZhvendosjaEThemeluesve #KatedraljaNgjalljaEKrishtit #AutoqefaliaOrtodokse #KristoforKisi #Jorotheu #FanNoli #KishaAutoqefaleOrtodokseShqiptare #TrashëgimiaShqiptare #NderimHistorik #UnitetFetar