ENGLISH: https://c.org/d2qV5yFbRy

Ym mis Tachwedd 2025, cyhoeddodd San Steffan fod ardal y Fenai wedi’i dynodi’n “Barth Twf Canolfannau Data AI” (“AI Datacentre Growth Zone”).

Erbyn hyn, mae cwmni o Loegr sy’n galw ei hun yn Gwelyfenai Cyf., yn bwriadu adeiladu canolfan ddata enfawr o 333,440m² ar safle hen ffatri Ferodo yng Nghaernarfon ac ar y tir o’i hamgylch. A hynny reit ar lan y Fenai hardd.

Y cais yw C25/0740/20/EIA, ac mae ar hyn o bryd yn aros am benderfyniad gan Gyngor Gwynedd.

Fel trigolion lleol, mae ein pryderon ynghylch y prosiect hwn yn cynnwys y canlynol:

1 – Y dirwedd

Byddai’r adeiladau talaf tua 100 troedfedd (30 metr) o uchder, o gymharu ag uchder o tua 29 troedfedd (9 metr) i hen ffatri Ferodo.

Mae hynny tua 3 metr yn uwch na cherflun y Marciwis ar Ynys Môn!

Byddai’r safle hefyd yn gorchuddio tua 41 hectar (tua 100 erw, neu oddeutu 57 o gaeau pêl-droed), o gymharu â dim ond 2.2 hectar ar gyfer hen safle ffatri Ferodo. Mae’r datblygwr yn dweud y bydd tua 8 hectar yn cael ei neilltuo ar gyfer gwella bioamrywiaeth ac ecoleg.
Mae hon yn ganolfan ddata enfawr a fyddai’n newid y dirwedd leol yn sylweddol. 

Mae’r safle ar dir arfordirol agored a gweladwy, sy’n ffurfio blaendir golygfeydd eang o Eryri o Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol (AHNE) Ynys Môn, ac mae o fewn LCA01 (Gwastadedd Arfordirol Bangor), sef ardal sydd â’i chymeriad tirwedd ei hun.

Mae cynigion datblygu blaenorol ar yr un tir — ar gyfer safle gwyliau — wedi cael eu gwrthod yn rhannol oherwydd yr effaith weledol niweidiol ar y dirwedd. Dywedodd Cyngor Gwynedd y byddai “cabannau gwyliau bach i fach iawn, wedi’u dylunio’n dda” yn unig yn briodol ar y safle.

2 – Cyflenwad trydan

Mae’r datblygiad yn cael ei gynnig gyda chysylltiad trydan enfawr o 450 MW.
I roi hyn mewn cyd-destun, dywedodd Llywodraeth Cymru yn ddiweddar fod 400 MW o ynni gwynt newydd yn ddigon i ddiwallu anghenion trydan blynyddol cyfartalog tua 350,000 o gartrefi yng Nghymru — tua chwarter y tai yng Nghymru.

Pan nad oes digon o gyflenwad trydan ar gael, bydd y ganolfan ddata yn dibynnu ar eneraduron (generators) diesel. Bydd y ganolfan ddata hon yn gweithredu 24 awr y dydd, 365 diwrnod y flwyddyn.
Mae canolfannau data mewn mannau eraill wedi arwain at gynnydd sydyn ym miliau trydan yr ardaloedd cyfagos wrth i’r galw lleol am drydan gynyddu’n sylweddol.

3 – Cyflenwad dŵr a llygredd

Mae’r asesiad amgylcheddol yn nodi y gallai’r galw am ddŵr gyrraedd uchafswm o bron i 12 miliwn litr y dydd, tra bod y datblygwr yn dweud mai tua 700,000 litr y dydd fyddai’r defnydd mwyaf tebygol.
Maent yn cynnig cymryd y dŵr yma o’r cyflenwad dŵr yfed lleol gan Dŵr Cymru.

Yna, maent yn bwriadu ei ollwng i orsaf bwmpio Waterloo gerllaw. Maent yn dweud y bydd y dŵr yn cael ei hidlo, ond nid ydym yn gwybod eto a fydd hynny’n ddigonol i atal unrhyw effaith ar fywyd gwyllt lleol. Tydyn nhw ddim wedi darparu digon o wybodaeth am sut yn union byddant yn ei oeri. Gall dŵr gwastraff o ganolfannau data fod yn gynnes iawn, ac mae cynnydd yn nhymheredd dŵr y Fenai, tasan nhw yn gollwng y dŵr yno, yn rhywbeth a allai gael canlyniadau difrifol i’r ecosystem.

Mae Dŵr Cymru wedi ymateb i’r cais cynllunio drwy gyflwyno gwrthwynebiad dros dro (holding objection). Roeddent yn pryderu am y diffyg gwybodaeth ynghylch pa dechnoleg oeri fyddai’n cael ei defnyddio a faint o ddŵr fyddai ei angen. Dwedon nhw hefyd nad oes digon o gapasiti yn y rhwydwaith carthffosiaeth cyhoeddus lleol i ymdopi â llif dŵr gwastraff y datblygiad heb beryglu gwasanaethau presennol na’r amgylchedd.

Un o gyfarwyddwyr “Gwelyfenai” – y cwmni newydd a sefydlwyd i ddarparu'r ganolfan ddata hon – ydi Peter O'Dowd. Pleidiodd ei gwmni, Maybrook Developments (Appley Bridge) Ltd, yn euog i chwe trosedd amgylcheddol ar safleoedd eraill roeddynt yn eu rheoli, yn cynnwys: methu â chydymffurfio ag amodau trwydded amgylcheddol, storio gwastraff nad oedd wedi'i gynnwys yn y drwydded, a methu â chynnal gwaith monitro priodol ar gyfer nwy tirlenwi, dŵr daear a dŵr wyneb. Cyhuddwyd Peter O’Dowd yn bersonol o’r un troseddau, ond mae wedi pledio’n ddieuog.

Felly, dylem fod yn gofyn: pa waith monitro amgylcheddol annibynnol, pa fesurau diogelu ariannol a pha amodau adfer gorfodadwy fyddai’n berthnasol i brosiect o’r maint hwn?

4 – Diesel a llygredd aer?

Pan nad oes digon o drydan ar gael, bydd y ganolfan ddata yn dibynnu ar eneraduron (generators) diesel. Bydd y ganolfan yn gweithredu 24 awr y dydd, 365 diwrnod y flwyddyn, ac mae angen cyflenwad trydan dibynadwy iawn ar ganolfannau data — gall hyd yn oed seibiant fer achosi problemau difrifol.

Mae’r datblygiad yn cynnwys seilwaith cynhyrchu trydan wrth gefn sylweddol, ac mae’r asesiad amgylcheddol yn modelu tua 5.7 miliwn litr o ddiesel y flwyddyn mewn cysylltiad â’r cynhyrchu hwn.

Mae Asiantaeth yr Amgylchedd yn nodi y gall peiriannau diesel heb systemau rheoli allyriadau allyrru lefelau uchel o ocsidau nitrogen (NOx), ac y gall capasiti cynhyrchu sylweddol arwain at dorri safonau ansawdd aer tymor byr o fewn ychydig oriau o weithredu.

Dywedir mai ar gyfer argyfyngau wrth gefn yn unig y bydd y generaduron hyn yn cael eu defnyddio.
Ond mae’r grid trydan ym Mhrydain ar hyn o bryd yn cael trafferth cysylltu’r nifer fawr o ganolfannau data sy’n cael eu cynnig â’r grid. Mae Llywodraeth y DU wedi dweud y gall rhai prosiectau wynebu hyd at 15 mlynedd o aros am gysylltiad â’r grid.

Beth fydd yn digwydd os caiff y ganolfan ddata hon ei hadeiladu cyn bod ei chysylltiad llawn â’r grid ar gael?

5 – Yr effaith ar fywyd gwyllt ac ecosystemau lleol

Byddai maint enfawr y gwaith adeiladu ar ei ben ei hun yn newid ac yn tarfu ar gynefinoedd y bywyd gwyllt lleol. Byddai gweithrediad parhaus y ganolfan hefyd yn gallu effeithio ar y rhywogaethau sy’n defnyddio’r ardal ar hyn o bryd.

Mae canolfannau data yn cynhyrchu sŵn mecanyddol, gan gynnwys sŵn ‘buzzing’ cyson amledd isel o systemau oeri, cefnogwyr, pympiau ac offer arall. Mae pobl sy'n byw ger y cyfleusterau hyn wedi mynegi pryderon ynghylch y math hwn o sŵn a'i effaith ar ansawdd bywyd ac ar gwsg; byddai'r effaith ar bryfed, gwenyn ac anifeiliaid eraill sy'n dibynnu ar yr ardal yn enfawr, yn enwedig o ystyried bod llawer o rywogaethau yn gallu clywed amleddau na allwn ni eu clywed.

Mae ecosystem Afon Menai – Ardal Cadwraeth Arbennig (ACA) Forol sydd hefyd yn cynnwys saith Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA) cyfagos – yn destun pryder mawr hefyd. Sŵ Môr Môn, sydd wedi'i leoli gyferbyn â'r safle ar ochr arall Afon Menai, yn ymwneud â gwaith cadwraeth ar gyfer rhywogaethau amrywiol yn y Fenai. Ar hyn o bryd, maent yn pwmpio dŵr hallt yn uniongyrchol o’r Fenai i'w tanciau er mwyn creu cynefinoedd naturiol i'r creaduriaid sydd yn eu gofal. Dim ond deuddydd yn ôl y clywsant am y cynnig hwn! Ni chafwyd hyd yn oed ymgynghoriad â nhw.

Yn hytrach na chaniatáu i’r prosiect hwn fynd yn ei flaen, dylid gofyn i Gwelyfenai Cyf. ystyried lleoliadau amgen a thechnolegau gwell a allai leihau ei effaith. Gellid ystyried chwareli segur, er enghraifft. Gellid defnyddio systemau oeri cylch caeedig sydd ddim yn tynnu dŵr o’r cyflenwad dŵr yfed lleol. Gellid buddsoddi mewn ffynonellau ynni adnewyddadwy ac yna defnyddio’r ynni hwnnw’n uniongyrchol.

Byddai hyn yn golygu mwy o gost a mwy o gynllunio i gyfarwyddwyr y cwmni, sydd â miliynau i’w buddsoddi, ond llawer llai o effaith negyddol ar ein tir, ein pobl a’n bywyd gwyllt yma yng Ngogledd Cymru.

Y dyddiad cau ar gyfer cyflwyno sylwadau ar y cais cynllunio ydy’r 22ain o Fedi 2026.
Mae’r fantol yn uchel, ac mae’r amser yn brin.

Mae angen eich cefnogaeth arnom i sicrhau bod ein lleisiau’n cael eu clywed. Helpwch ni i berswadio’r cyngor lleol i wrthod y cynlluniau ar gyfer y mega-ganolfan ddata yng Nghaernarfon, a blaenoriaethu gwarchod beth sy’n gwneud ein cartref mor arbennig.

Drwy lofnodi’r ddeiseb hon, rydych yn sefyll dros ein cymuned, ein hamgylchedd, ein bywyd gwyllt a’n dyfodol.