Հարգելի Միջազգային Քրեական Դատարանի Դատախազ, 

Մենք՝ Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) քաղաքացիներս և այլ մտահոգ անձինք, դիմում ենք Ձեզ խնդրանքով՝ սկսել 2020 թվականի սեպտեմբերից Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած իրադարձությունների քննությունը։

Ինչպես հայտնի է, Ադրբեջանի կողմից Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության (Արցախի Հանրապետության) ժողովրդի դեմ 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ից մինչեւ 2023 թվականի հոկտեմբերի 4-ը իրականացված լայնածավալ ռազմական ագրեսիայի հետեւանքով 150 հազար հայեր ֆիզիկական ոչնչացման սպառնալիքի տակ ստիպված եղան լքել իրենց պատմական հայրենիքը, որտեղ հայկական քաղաքակրթական ժառանգությունը հաշվվում է մի քանի հազարամյակ։ Ներկայումս Լեռնային Ղարաբաղի ողջ տարածքը գրավված է Ադրբեջանի զինված ագրեսիայի, 10-ամսյա պաշարման, էթնիկ զտումների եւ այլ ցեղասպան գործողությունների արդյունքում։

2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ից նոյեմբերի 9-ը տեղի ունեցած 44-օրյա պատերազմից հետո Ադրբեջանի, Ռուսաստանի եւ Հայաստանի ղեկավարները ստորագրեցին Եռակողմ հայտարարություն, համաձայն որի Ղարաբաղ մտցվեցին ռուսական զորքեր՝ որպես խաղաղ բնակչության անվտանգության եւ Լաչինի միջանցքի՝ Ղարաբաղը Հայաստանի եւ արտաքին աշխարհի հետ կապող միակ ճանապարհի գործունեության երաշխավոր։

Չնայած օրենսդրության համաձայն Հայաստանը հանդիսանում է Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի անվտանգության երաշխավոր, իսկ Ղարաբաղի կարգավիճակի շուրջ բանակցությունները ընթանում էին ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահության շրջանակներում՝ ՌԴ, ԱՄՆ եւ Ֆրանսիայի կազմով, Ռուսաստանը միակողմանիորեն ներմուծեց զորքեր եւ երեք տարի շարունակ արգելափակում էր քննարկումներն ու որոշումները միջազգային ատյաններում։ Ռուսական զորքերը Ղարաբաղ չէին թողնում միջազգային կազմակերպությունների ներկայացուցիչներին, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի, ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի, ԵԱՀԿ-ի, ինչը թույլ չէր տալիս միջազգային մակարդակով արձանագրել Ադրբեջանի կողմից ղարաբաղցիների իրավունքների խախտումները եւ ցեղասպան գործողությունները։

Խաղաղ բնակիչները, ովքեր լքել էին Ղարաբաղը 2020 թվականի պատերազմի ժամանակ, վերադարձան մասնակի օկուպացված Ղարաբաղ՝ ռուսական զորքերի, անձամբ Վլադիմիր Պուտինի երաշխիքների ներքո, ով հրապարակայնորեն խոստացել էր պահպանել հայկական մշակութային ժառանգությունը։ նաեւ գուցե նշենք էլի Պուտինի խոսքը՝ ղարաբաղցիները Ղարաբաղում կապրեն արժանապատվորեն 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ի ագրեսիան եւ հայ բնակչության տեղահանությունը նույնպես իրականացվեց ռուսական զորքերի ներկայությամբ։ Խաղաղ բնակիչները մնացին շրջափակված Լեռնային Ղարաբաղում առանց միջազգային անվտանգության երաշխիքների, որոնք Ռուսաստանը Ադրբեջանի հետ միասին տորպեդահարել էր։ Ռուսական զորքերը նպաստեցին ղարաբաղյան զինված ուժերի զինաթափմանը, որոնք իրենց ուժերով փորձում էին իրացնել ինքնապաշտպանության իրենց իրավունքը։

Այս ամենը հանգեցրեց խաղաղ բնակչության բռնի տեղահանմանը, քաղաքացիական զոհերի, այդ թվում՝ երեխաների, կոլեկտիվ եւ մասնավոր գույքի կորստին, գերեզմանների եւ հազարամյա պատմական ժառանգության կորստին։

Փաստերի հաստատման առաքելությունը, որն իրականացվել է Freedom House, International Partnership for Human Rights, Democracy Development Foundation, Helsinki Citizens' Assembly-Vanadzor, Protection of Rights without Borders NGO, Law Development and Protection Foundation եւ Truth Hounds- ի կողմից, հաստատել է, որ կան բավարար ապացույցներ եզրակացնելու, որ ադրբեջանական իշխանությունների եւ զինվորականների կողմից կատարված գործողությունները, ինչպես նաեւ Առաքելության զեկույցում նշված այլ արարքները, որը հրապարակվել է «Ինչու՞ չկան հայեր Լեռնային Ղարաբաղում» վերնագրով, հանդիսանում են անցագործություններ՝ համաձայն Միջազգային քրեական դատարանի Հռոմի կանոնադրության, ներառյալ 7-րդ հոդվածը (մարդկության դեմ
ուղղված հանցագործություններ) եւ 8-րդ հոդվածը (պատերազմական հանցագործություններ), եւ համապատասխանում են բնակչության տեղահանման կամ բռնի տեղափոխման սահմանմանը։

Ադրբեջանի հանցագործությունների մասին խոսվում է նաեւ Freedom House միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպության զեկույցներում: Մասնավորապես, նշվում է, որ Ադրբեջանը դիտավորյալ կերպով Լեռնային Ղարաբաղում (ԼՂ) ստեղծել է այնպիսի պայմաններ, որոնք անհնար են դարձրել Լեռնային Ղարաբաղի էթնիկ հայ բնակչության գոյությունը եւ գոյատեւումը։ Freedom House-ը հանդես է եկել մի շարք առաջարկություններով, որոնց թվում կազմակերպությունն առաջարկում է Միջազգային քրեական դատարանին մանրակրկիտ քննություն անցկացնել եւ հնարավոր քրեական հետապնդում իրականացնել Լեռնային Ղարաբաղի հայերի դեմ կատարված սարսափելի գործողությունների մեղավորների նկատմամբ։ Կազմակերպությունը շեշտում է, որ Ադրբեջանի կառավարությունը գիտակցաբար եւ համակարգված կերպով իրականացրել է էթնիկ հայերի բռնի տեղահանում։
https://freedomhouse.org/article/interventions-2024-osce-warsaw-human-dimension-conference

Տարածաշրջանում տեղի ունեցածը պահանջում է մանրակրկիտ քննություն եւ գնահատում՝ միջազգային իրավունքի եւ մարդու իրավունքների խախտումների, մարդկության դեմ ուղղված հանցագործությունների առումով, ինչի մասին խոսվում է տարբեր միջազգային մասնագիտացված կազմակերպությունների զեկույցներում։

1992 թվականին միջազգային հանրությունը արձանագրել է Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի վերաբերյալ տարաձայնությունների առկայությունը՝ ճանաչելով այս տարածքի վիճելի լինելը։ Հայաստանը եւ Ադրբեջանը այն ժամանակ դարձան ԵԱՀԽ/ԵԱՀԿ անդամ երկրներ՝ ճանաչելով Լեռնային Ղարաբաղի պատկանելության հարցի շուրջ տարաձայնությունների առկայության փաստը եւ համաձայնվելով, որ Լեռնային Ղարաբաղի ապագա կարգավիճակը կորոշվի ԵԱՀԽ/ԵԱՀԿ հովանու ներքո խաղաղ կոնֆերանսում։ Երկու պետություններն էլ միջազգային պարտավորություն ստանձնեցին հարցը լուծել բացառապես
խաղաղ ճանապարհով։

Այդ ժամանակից ի վեր Ադրբեջանը չորս անգամ ագրեսիա է իրականացրել Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ. առաջին անգամ՝ 1991-94թթ., երկրորդ անգամ՝ 2016թ. ապրիլին, երրորդ անգամ՝ 2020թ. սեպտեմբեր-նոյեմբերին, եւ, վերջապես, չորրորդ անգամ՝ 2023թ. սեպտեմբերի 19-20-ին։

2022թ. դեկտեմբերի 12-ին սկսված 10-ամսյա շրջափակման ընթացքում ադրբեջանական ուժերը համակարգված կերպով ահաբեկում էին հայ բնակչությանը. Մենք՝ հայերս, ենթարկվում էինք դաժան հոգեբանական ճնշման.

- Ադրբեջանը փակեց Հայաստանից Լեռնային Ղարաբաղ եկող գազը, կտրեց էլեկտրահաղորդման գծերը՝ հոսանքազրկելով տարածաշրջանը, պարբերաբար կտրում էր ինտերնետի մալուխները։ Այս բոլոր հաղորդակցության միջոցներն անցնում էին Լաչինի միջանցքով, որը նա շրջափակել էր։ Այսպիսով, հիվանդանոցները եւ դպրոցները չէին ջեռուցվում, երեխաները չէին կարողանում դպրոց գնալ, էլեկտրաէներգիա ստանալու համար օգտագործվում էին Սարսանգի ջրամբարի ջրերը, որը շուտով գրեթե ցամաքեց։

- Ադրբեջանցիները սպառնում էին հայերին ֆիզիկական հաշվեհարդարով, եթե մենք՝ հայերս, չլքենք այդ հողերը, նրանք բարձր ձայնով միացնում էին համապատասխան տեքստերով աուդիո ձայնագրություններ բնակավայրերի մոտակայքում։

- Արձանագրվել են բազմաթիվ հարձակումներ քաղաքացիական անձանց վրա, կրակահերթեր հայ ֆերմերների ուղղությամբ, որոնք աշխատում էին իրենց դաշտերում։ Այս գործողությունները հանգեցրին զոհերի խաղաղ բնակչության շրջանում եւ անհնար դարձրին գյուղատնտեսությամբ զբաղվելը, ինչը խորացրեց մարդասիրական ճգնաժամը։ Հաճախ նրանք թույլ էին տալիս մշակել հողը, իսկ բերքահավաքի սեզոնին գնդակոծում էին դաշտերը՝ թույլ չտալով հավաքել բերքը։

- Արձանագրվել են ենթակառուցվածքների ծառայությունների աշխատակիցների սպանություններ, օրինակ՝ ջրամատակարարման համակարգի վերանորոգմամբ զբաղվող ջրտնտեսության աշխատակիցների սպանության եւ վիրավորման դեպքեր։ Նաեւ կրակ է բացվել ոստիկանական մեքենայի վրա եւ սպանվել են հայ ոստիկաններ։

- Բազմիցս ադրբեջանական ուժայինները պատանդ են վերցրել խաղաղ հայ բնակիչների հենց Լաչինի միջանցքում՝ ապօրինի հսկիչ կետում՝ նրանց ներկայացնելով ամենաանհեթեթ մեղադրանքներ։ Լեռնային Ղարաբաղի երեխաները երբեք չեն մոռանա անօդաչուների եւ պայթող արկերի ձայները։

Այս ամբողջ կամայականությունը հովանավորվում է Ադրբեջանի ղեկավարության կողմից։ Ադրբեջանը անտանելի կենսապայմաններ է ստեղծել հայ բնակչության համար։ Հայերի դեմ վերջին ագրեսիան՝ 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին, դարձավ Ադրբեջանի հանցագործությունների գագաթնակետը։ Բնակավայրերը կտրվեցին շրջկենտրոններից, շրջանները՝ կենտրոնից՝ Ստեփանակերտից, կապը խզվեց։ 

Հայերի բռնի տեղահանումից հետո Լեռնային Ղարաբաղից Ադրբեջանը պլանավորված կերպով ոչնչացնում է ողջ հայկական պատմամշակութային եւ հոգեւոր ժառանգությունը։

Հայկական պատմական հուշարձանները կա՛մ ոչնչացվում են եւ ջնջվում երկրի երեսից, կա՛մ յուրացվում։

Միջազգային դատարանները, այդ թվում՝ ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարանը, բազմիցս պարտավորեցրել են Ադրբեջանին ապաշրջափակել Լաչինի միջանցքը, իսկ հայերի տեղահանումից հետո՝ ապահովել հայերի անվտանգ վերադարձը եւ պահպանել մեր գույքն ու մշակութային ժառանգությունը։ 

Ադրբեջանը լիովին անտեսում է դատարանների պահանջները ոչ միայն իր անգործությամբ, այլ նաեւ իր հայտարարություններով, այդ թվում՝ հայերի նկատմամբ ատելության հռետորաբանությամբ։

Միջազգային դատարանների որոշումներում, սակայն, չկար հիշատակում Ռուսաստանի դերի մասին, պահանջներ՝ կատարել Եռակողմ հայտարարությամբ ստանձնած պարտավորությունները։ Նման պահանջների բացակայությունը տպավորություն է ստեղծում, թե հայերը 2020 թվականի պատերազմից հետո վերադարձել են Ադրբեջանի երաշխիքներով՝ ինտեգրվելու նպատակով, բայց չեն կատարել իրենց պարտավորությունները։

Հարգելի Դատախազ,

Հաշվի առնելով հանցագործությունների մասշտաբն ու լրջությունը, կան հիմնավոր պատճառներ ենթադրելու, որ Լեռնային Ղարաբաղում կատարվել են գործողություններ, որոնք ընկնում են Միջազգային քրեական դատարանի իրավասության տակ, այդ թվում՝ պատերազմական հանցագործություններ եւ մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություններ։

Խնդրում ենք Ձեզ, պարոն Դատախազ, ներկայացված տեղեկատվության հիման վրա նախաձեռնել Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած իրադարձությունների պաշտոնական քննություն։ Ձեր միջամտությունը կարող է դառնալ վճռորոշ քայլ՝ ճշմարտությունը եւ արդարությունը հաստատելու, մեղավորներին պատասխանատվության ենթարկելու եւ
ապագայում նման ողբերգությունները կանխելու ուղղությամբ։

Dear Prosecutor of the International Criminal Court,

We, the citizens of Nagorno-Karabakh (Artsakh) and other concerned persons, appeal to you with a request to initiate an investigation into the events that have occurred in Nagorno-Karabakh since September 2020.

As is known, following Azerbaijan's large-scale military aggression against the people of the Nagorno-Karabakh Republic (Republic of Artsakh) from September 27, 2020, to October 4, 2023, 150,000 Armenians were forced to leave their historical homeland, where Armenian civilizational heritage spans several millennia, under the threat of physical annihilation. Currently, the entire territory of Nagorno-Karabakh has been captured as a result of Azerbaijan's armed aggression, 10-month siege, ethnic cleansing, and other genocidal actions.

After the 44-day war from September 27 to November 9, 2020, the leaders of Azerbaijan, Russia, and Armenia signed a Trilateral Statement, according to which Russian troops were introduced into Karabakh as a guarantor of the security of the civilian population and the functioning of the Lachin corridor – the only road that connected Karabakh with Armenia and the outside world. 

Although according to the legislation, Armenia is the guarantor of the security of the people of Nagorno-Karabakh, and negotiations on the status of Karabakh were conducted within the framework of the OSCE Minsk Group co-chairmanship comprising Russia, the USA, and France, Russia unilaterally introduced troops and for three years blocked discussions and decisions in international instances. Russian troops did not allow representatives of international organizations, including the UN, UNESCO, and OSCE, into Karabakh, which prevented the international community from documenting violations of the rights of Karabakh residents and genocidal actions committed against them.

Civilians who left Karabakh during the 2020 war returned to the partially occupied Karabakh under the guarantees of Russian troops, personally Vladimir Putin, who publicly promised to stand guard over the Armenian cultural heritage.

The aggression of September 19, 2023, and the deportation of the Armenian population were also carried out in the presence of Russian troops. Civilians remained in the blockaded Karabakh without international security guarantees, which Russia, along with Azerbaijan, torpedoed. Russian troops facilitated the disarmament of Karabakh armed forces, which were trying to exercise their right to self-defense on their own.

This all led to the violent displacement of the civilian population, civilian casualties, including children, the loss of collective and private property, and the destruction of graves and millennia-old historical heritage."

A fact-finding mission carried out by Freedom House, International Partnership for Human Rights, Democracy Development Foundation, Helsinki Citizens' Assembly-Vanadzor, Protection of Rights without Borders NGO, Law Development and Protection Foundation, and Truth Hounds established that there is sufficient evidence to conclude that the actions committed by Azerbaijani authorities and military, as well as other acts mentioned in the Mission's report published under the title "Why Are There No Armenians in Nagorno-Karabakh?", constitute crimes under the Rome Statute of the International Criminal Court, including Article 7 (crimes against humanity) and Article 8 (war crimes), and meet the definition of deportation or forcible transfer of population.

The crimes of Azerbaijan are also mentioned in the reports of the international human rights organization Freedom House following their fact-finding mission. Specifically, it is noted that Azerbaijan deliberately created conditions in Nagorno-Karabakh (NK) that made the presence and survival of the ethnic Armenian population impossible. Freedom House has made a series of recommendations, including calling for the International Criminal Court to conduct a thorough investigation and possible prosecution of those responsible for the horrific actions committed against the Armenians of Nagorno-Karabakh. The organization emphasizes that the Azerbaijani government has consciously and systematically carried out the forced displacement of ethnic Armenians.
https://freedomhouse.org/article/interventions-2024-osce-warsaw-human-dimension-conference

What has happened in the region requires a thorough investigation and assessment for violations of international law and human rights, as well as for crimes against humanity, as indicated in the reports of various international specialized organizations.

In 1992, the international community acknowledged the existence of disputes over the status of Nagorno-Karabakh, recognizing the contested nature of the territory. Armenia and Azerbaijan then became participating states of the CSCE/OSCE on the condition that they recognized the existence of disputes regarding the ownership of Nagorno-Karabakh and agreed that the future status of Nagorno-Karabakh would be determined at a peace conference under the auspices of the CSCE/OSCE. Both countries committed to resolving the issue solely through peaceful means.

Since then, Azerbaijan has committed aggression against Nagorno-Karabakh four times: the first time from 1991 to 1994, the second time in April 2016, the third time from September to November 2020, and finally for the fourth time on September 19-20, 2023.

During the 10 months of the blockade that began on December 12, 2022, Azerbaijani forces systematically terrorized the Armenian population in various locations of Nagorno-Karabakh. We, Armenians, were subjected to brutal psychological pressure:

- Azerbaijan blocked the gas supply from Armenia to Nagorno-Karabakh, cut off power lines, leaving the region without electricity, and periodically severed internet cables. All these communications passed through the Lachin corridor, which was blocked. As a result, hospitals and schools were left without heating, children could not attend school, and electricity was drawn from the Sarsang reservoir, which soon nearly dried up.

- Azerbaijanis threatened Armenians with physical harm if we did not leave these lands, playing audio recordings with threatening messages at high volume near populated areas.

- There have been multiple documented attacks on civilians, including shelling of Armenian farmers working in their fields. These actions led to casualties among the civilian population and made agricultural activities impossible, exacerbating the humanitarian crisis. Often, they would allow people to cultivate the land, but during the harvest season, they would shell the fields, preventing the collection of crops.

- There have been reported killings of infrastructure workers, such as cases of murder and injury of water management employees who were repairing water pipes. A police vehicle was also shelled, resulting in the deaths of Armenian police officers.

- Azerbaijani security forces have repeatedly taken peaceful Armenian residents captive in the Lachin corridor at an illegal checkpoint, making the most absurd accusations against them. 

Children in Nagorno-Karabakh will never forget the sounds of drones and exploding shells.

This lawlessness is sponsored by the leadership of Azerbaijan, who created unbearable living conditions for the Armenian population. The latest aggression against Armenians on September 19, 2023, marked the peak of Azerbaijan's crimes. Settlements were cut off from regional centers by Azerbaijani military forces, and communication with Stepanakert was severed.

Following the forced deportation of Armenians from Nagorno-Karabakh, Azerbaijan is systematically destroying all Armenian historical, cultural, and spiritual heritage. Armenian historical monuments are either being destroyed and erased from the face of the earth or appropriated.

International courts, including the International Court of the UN, have repeatedly obligated Azerbaijan to unblock the Lachin corridor and, after the deportation of Armenians, to ensure their safe return and to preserve our property and cultural heritage. Azerbaijan completely ignores court demands, not only through inaction but also through statements, including hate rhetoric against Armenians.

However, the decisions of international courts have not mentioned Russia's role or the obligations outlined in the Trilateral Statement. The absence of such demands creates the impression that Armenians returned after the 2020 war under the guarantees of Azerbaijan for integration but failed to fulfill their obligations.

Dear Prosecutor,

Considering the scale and severity of the crimes, there are compelling reasons to believe that actions falling under the jurisdiction of the International Criminal Court, including war crimes and crimes against humanity, have been committed in Nagorno-Karabakh.

We ask you, Mr. Prosecutor, based on the information presented, to initiate an official investigation into the events in Nagorno-Karabakh. Your intervention could be a crucial step toward establishing the truth and justice, holding those responsible accountable, and preventing similar tragedies in the future.