తెలంగాణలో లంబాడి, ఎరుకల, యానాది తెగలకు ఎస్టీ రిజర్వేషన్లు అమలులోకి వచ్చి ఐదు దశాబ్దాలు పూర్తవుతున్న సందర్భంగా కాంగ్రెస్ పార్టీ స్వర్ణోత్సవ వేడుకలు నిర్వహిస్తోంది. ఈ సందర్భంగా ఒక ప్రశ్న సహజంగానే ముందుకు వస్తుంది. 50 సంవత్సరాల రిజర్వేషన్ల ప్రయాణం ఈ వర్గాలకు ఏమిచ్చింది? అదే సమయంలో ఎస్టీ హోదా కోల్పోయినట్లు భావిస్తున్న బోయల పరిస్థితి ఎందుకు ఇప్పటికీ చర్చనీయాంశంగా ఉంది?

1976లో జరిగిన రాజ్యాంగ సవరణల తర్వాత లంబాడి (బంజారా/సుగాలి) వర్గాలు షెడ్యూల్డ్ ట్రైబ్స్ జాబితాలో చేరాయి. అప్పటి నుంచి విద్య, ఉద్యోగాలు, రాజకీయ రిజర్వేషన్లు, సంక్షేమ పథకాల ద్వారా వారికి విస్తృత అవకాశాలు లభించాయి. ఈ రోజు తెలంగాణ రాజకీయాల్లో లంబాడి సమాజం నుంచి ఎంపీలు, ఎమ్మెల్యేలు, మంత్రులు, ఉన్నతాధికారులు ఎదగడం యాదృచ్ఛికం కాదు. ఇది రిజర్వేషన్లు కల్పించిన అవకాశాల ఫలితం. ఒకప్పుడు తండాలలో జీవించిన సమాజం నేడు రాష్ట్ర రాజకీయాలను ప్రభావితం చేసే స్థాయికి చేరడం చిన్న విషయం కాదు. ఎరుకల, యానాది వర్గాల విషయంలో పరిస్థితి కొంత భిన్నంగా ఉన్నప్పటికీ, విద్యా రంగంలో ప్రవేశాలు, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో ప్రాతినిధ్యం, గిరిజన సంక్షేమ హాస్టళ్లు, గురుకులాలు, ఉపకార వేతనాలు వంటి పథకాల ద్వారా గతంతో పోలిస్తే మెరుగైన అవకాశాలు లభించాయి. ఇంకా పేదరికం పూర్తిగా పోకపోయినా, రిజర్వేషన్లు లేకపోయి ఉంటే పరిస్థితి మరింత క్లిష్టంగా ఉండేదని చెప్పవచ్చు.

రాజకీయంగా చూస్తే లంబాడి సమాజం ప్రత్యేక శక్తిగా ఎదిగింది. ప్రతి ప్రధాన రాజకీయ పార్టీ ఈ వర్గాన్ని ఆకర్షించడానికి ప్రయత్నిస్తోంది. తండాలకు ప్రత్యేక గ్రామపంచాయతీలు, రాజకీయ పదవులు, కార్పొరేషన్ చైర్మన్‌షిప్‌లు, శాసనసభ ప్రాతినిధ్యం వంటి అంశాలు ఈ వర్గ రాజకీయ బలాన్ని సూచిస్తున్నాయి. ఒకప్పుడు ప్రభుత్వ కార్యాలయాల గుమ్మం కూడా చూడని వర్గం, నేడు విధాన నిర్ణయాలపై ప్రభావం చూపగల స్థాయికి చేరింది. అయితే ఇదే సమయంలో మరో వాదన కూడా తెలంగాణలో బలంగా వినిపిస్తోంది. అసలు ఆదివాసీ తెగలైన గోండులు, కొలాములు, కొయలు, నాయక్‌పోడులు వంటి వర్గాలు లంబాడీలు రిజర్వేషన్ ప్రయోజనాల్లో అధిక భాగం పొందారని ఆరోపిస్తున్నాయి. ఈ వివాదం న్యాయస్థానాల వరకు వెళ్లింది. రిజర్వేషన్ ఫలాలు సమానంగా పంచబడలేదనే అసంతృప్తి కూడా వాస్తవమే.

ఇప్పుడు బోయల విషయానికి వస్తే, వారి బాధ మరింత సంక్లిష్టమైనది. రాయలసీమ, దక్షిణ తెలంగాణ ప్రాంతాల్లో బోయలు చారిత్రకంగా వేట, అటవీ ఆధారిత జీవన విధానంతో జీవించారు. అయితే వారికి ఎస్టీ హోదా రాష్ట్రవ్యాప్తంగా దక్కలేదు. కొన్ని షెడ్యూల్డ్ ఏరియాల్లో మాత్రమే ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో ప్రయోజనాలు లభించగా, అధిక శాతం బోయలు బీసీ వర్గంలోనే కొనసాగారు. తరువాత కాలంలో ఎస్టీ హోదా కోసం అనేక ఉద్యమాలు జరిగాయి. కానీ కేంద్ర స్థాయిలో ఆ ప్రతిపాదనలు ఆమోదం పొందలేదు. దీని ప్రభావం విద్య, ఉద్యోగాలు, రాజకీయ ప్రాతినిధ్యంపై పడిందని బోయల సంఘాలు వాదిస్తున్నాయి. ఎస్టీ రిజర్వేషన్ పొందిన వర్గాలతో పోటీ పడే అవకాశం లేకుండా పోయిందని వారు చెబుతున్నారు. ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లోనూ, ఉన్నత విద్యలోనూ, శాసనసభ రిజర్వేషన్ స్థానాల్లోనూ తమ ప్రాతినిధ్యం తక్కువగానే ఉందని ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తున్నారు.

ఇక్కడ ఒక కఠినమైన ప్రశ్న ఎదురవుతుంది. ఒకే రోజున రెండు వర్గాల చరిత్రలు ఎందుకు ఇంత భిన్నంగా మారాయి? ఒక వర్గానికి రిజర్వేషన్ తలుపులు తెరుచుకోగా, మరో వర్గం ఆ తలుపు బయటే నిలిచిపోయింది. ఫలితంగా ఒక వర్గంలో విద్యావంతుల తరం ఏర్పడింది. ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల వర్గం పెరిగింది. రాజకీయ నాయకత్వం ఎదిగింది. మరో వర్గం మాత్రం ఇప్పటికీ గుర్తింపు కోసం పోరాటం కొనసాగిస్తోంది.అయితే అన్ని సమస్యలకు కారణం కేవలం రిజర్వేషన్ లేకపోవడమే అని చెప్పడం కూడా సరైన విశ్లేషణ కాదు. విద్యా మౌలిక సదుపాయాలు, భూమి యాజమాన్యం, ప్రాంతీయ అసమానతలు, ప్రభుత్వ విధానాలు, నాయకత్వం వంటి అంశాలు కూడా అభివృద్ధిని నిర్ణయిస్తాయి. అయినప్పటికీ రిజర్వేషన్ ఒక సామాజిక ఎలివేటర్‌గా పనిచేసిందన్న విషయాన్ని తిరస్కరించడం కష్టం.50 ఏళ్ల తర్వాత వెనక్కి తిరిగి చూసినప్పుడు లంబాడి, ఎరుకల, యానాది వర్గాలు రాజకీయంగా, విద్యాపరంగా, ఉద్యోగ పరంగా గణనీయమైన స్థానం సంపాదించాయని చెప్పవచ్చు. అదే సమయంలో బోయలు ఇప్పటికీ తమ సామాజిక గుర్తింపు, రాజ్యాంగ హక్కుల కోసం పోరాటం చేస్తున్న వర్గంగా కనిపిస్తున్నారు. ఇదే కారణంగా బోయలలో అసంతృప్తి కొనసాగుతోంది.

"వాళ్లు ముందుకు వెళ్లారు.. మనం వెనక్కు వెళ్లాం" అనే భావన కేవలం భావోద్వేగం మాత్రమే కాదు, దాని వెనుక ఐదు దశాబ్దాల సామాజిక-రాజకీయ అనుభవం ఉంది. అయితే భవిష్యత్తును నిర్ణయించేది గతం కాదు. బలమైన నాయకత్వం, విద్య, రాజకీయ చైతన్యం, గణాంకాల ఆధారంగా హక్కుల సాధన కోసం జరిగే పోరాటమే ఏ సమాజాన్నైనా ముందుకు తీసుకెళ్తుంది. లేకపోతే మరో 50 ఏళ్లు గడిచినా అదే ప్రశ్న మళ్లీ వినిపించే ప్రమాదం ఉంటుంది – "వాళ్లు ముందుకు వెళ్లారు… మనం ఎందుకు వెనుకబడ్డాం?"అని.

-వెంకబేశ్వర్లు బోయ

హైదరాబాద్