Salamat & Mahalo nui loa everyone for signing on to support the Kanaka Maoli kia'i (Native Hawaiian protectors) of sacred Mauna a Wakea! Please continue to share this petition and spread awareness on ways folks can support the mauna as well as halt the construction of the Thirty Meter Telescope. Below is the Bisaya translation of our letter. Please share with your community members, friends and family.
Translation by Elena Marie.
Bisaya Translation:
Kami, mga Filipinx iskolar, aktibista, magtutudlo, artista, trabahante sa panglawas, tigdepensa sa tawhanong katungod (human rights), ug organisador gikan sa Ka Pae 'Āina, Marianas, Turtle Island, ug kapuloan sa Pilipinas. Gipahayag namo ang panaghiusa sa mga kia'i (tagbantay/magbalantay) sa Mauna a Wākea (Maunakea) ug miapil mi sa pagsupak sa pagtukod sa proyekto sa Thirty Meter Telescope (TMT).
Ang Pilipinas ug ang Hawai'i dili magkalahi, dili lamang sa atong kadagatan, apan pinaagi sa atong dugay na kasaysayan sa kolonisasyon ug pagbantay sa atong kagawasan (freedom). Niadtong 1893, ang Gingharian nga Hawayano iligal nga gilumpag sa mga negosyante nga Oropa-Amerikano nga gitabangan sa mga sundalo na Amerikano. Gikan ni sila sa barko nga USS Boston. Kini ang mismong barko na gigamit sa pagkadakop sa Manila niadtong 1898 sa panahon sa gubat sa Pilipino bato sa mga Amerikano. Unsay rason nga ang Kongreso sa Amerika nagpasa sa resolusyon nga sakupon ang Hawai'i? Usa sa rason ang paggamit sa Pearl Harbor na na-a sa Hawaii nga estasyon aron pun-on ang mga barko nga adunay mga uling ug engkarga alang sa "pasipikasyon" sa Pilipinas. Atong nasabtan nga ang kagawasan (freedom) ug pagkasoberano (sovereignty) sa mga Kanaka Maoli (lumad na gikan sa Hawaii), nagkinahanglan kanato nga suportahan sa atong yutang natawhan. Ang atong mga isla nagkonektar, hasta ang atong pakigbisog. Walay usa kanato nga gawasnon hangtud kitang tanan na-ay kagawasnan.
Among gipamatud-an ang mga lumad ug ang ilang mga alyado bisan asa, nga ang ilang paningkamot aron ihingusog ang ilang mga tawhanong katungod (human rights) sa paglaban sa ilang sagradong yuta, tubig, ug natural nga mga kahinguhaan. Gipaubos kami sa ilang dakong kaisog ug dakong personal nga pagsakripisyo aron masiguro ang kaayuhan ug pagpadayon sa Hawai'i alang sa mga henerasyon nga muabut. Sa muabot na mga adlaw ug mga bulan, naghatag kami'g panaghiusa, pagsaksi, ug pagtinabangay. Ang kalibutan, sa pagkatinuod, nagbantay ug nagtindog uban kanimo.
Ang Mauna Wākea usa ka wao akua (lugar sa mga Ginoo sa mga Hawayano). Kini usa ka piko o pusod (sentro sa ilang katigulangan, dugo ug espirituwalidad). Ang piko ang nagsuporta sa tanang tawo ug mananap sa mga isla sa Hawai'i. Kini usab usa ka aquifer kung asa gikan ang tubig na pang-inom sa isla. Dili maayo para sa mga tawo dinhi ang pagtukod sa 18 ka andana nga istraktura kay adunay duha ka 5,000-gallon nga basurahan ang teleskopyo sa ilalom sa yuta. Dilikado ni labon na na ang kadaghanan sa tubig sa isla kay konektado.
Dili mi muoyon ug among gisaway ang desisyon sa estado sa pagsugod sa pagtukod niini sa Hulyo. Ang demonstrasyon sa 2015 nga nagpahunong sa pagtukod sa TMT nagpakita nga ang Kānaka Maoli wala gayud mohatag pagtugot sa pagtukod sa TMT sa Mauna a Wākea. Ang mga petisyon nga nanggikan maski asa sa kalibutan, mga proyekto sa global divestment, mga pag-audit, ug mga kaso sa korte nagpakita nga ang TMT makadaot sa kultura, makasaysayanon, ug ekolohiya.
Gisaway namo ang taktika na sobra nga puwersa sa estado. Pananglitan, ang paggamit sa LRAD o sound cannon na gigamit niadtong 2017 sa pagbisita ni Presidente Trump sa Pilipinas sa summit sa Association of Southeast Asian Nations (ASEAN). Ingon sa Health Alliance for Democracy (HEAD), 123 nga mga nagprotesta ang nasamad, samtang 20 ang nasamad sa adlaw sa pag-abot ni Trump. Ang mga kadaot naglakip sa head contusions, open head wounds, mga bali, ug mga pangos. Ang mga canyon na tubig ug LRAD gigamit pud sa mga tawo na nagprotesta na malinawon sa Standing Rock, Ferguson, G20 Summit and Occupy Wall Street.
Samtang si Gobernador Ige nagpasalig sa publiko nga ang LRAD magamit lamang alang sa komunikasyon panahon sa natural nga mga kalamidad ug miingon nga ang Mauna Kea "dili Standing Rock," nahibal-an namo ang uban pang abusibo nga mga pamaagi sa pagpanglaglag ug pagpangawkaw sa uban pang mga yuta sa mga lumad.
Sa makadaghang higayon, ang paglugos sa yuta mahitabo lamang kung ang mga kapulisan sa estado/militar ug pribadong pwersang paramilitar gitawag aron protektahan ang ginansya ug mga panginahanglan sa mga kompanya na pribado ug internasyonal. Mao kani ang mahitabo kung ang estado/ militar aktibo sa pagpugong sa demokrasya, libreng pagsulti, pagbansay sa kultura nga lumad sa pinaagi na panlupig ug panghadlok. Among nakita ang pinaagi sa pag-gamit sa unibersidad sa konsepto sa Kānaka Maoli sa Kapu Aloha aron ipadayon ang pagwagtang sa Mauna.
Gisalikway namo ang mga kolonyal nga mga siyentipiko, mga kolonyal nga panlupig ug panghadlok, pagkuha ug ganansya tungod sa wala'y respeto sa siyensya nga lumad ug relasyon sa yutang kabilin ug tubig.
Gitawagan namon ang mga tawhanong katungod ug tigpanalipod sa yuta sa Pilipinas ug ang Filipinx diaspora sa Hawai'i ug sa tibuok kalibutan nga mobarog uban sa Mauna Kea! Mag-uban, sa kapu aloha ug uban ang kolektibong espiritu sa bayanihan ug timpuyog, nag-uswag kami pagtahud sa pagpasidungog sa atong gihigugma. Nagatindog kami uban ang kia'i aron sa pagbantay sa 'usa nga nagpatunhay kanato. A hiki i ke aloha 'aina hope loa!
Kū Kia’i Mauna!