Heyvanlara qarşı ağır qəddarlıq cinayət hesab olunmaqla müvafiq olaraq Cinayət Məcəlləsinə daxil edilsin.

Son dövrlərdə heyvanlara qarşı törədilən ağır zorakılıq halları cəmiyyətdə ciddi narahatlıq və etiraz doğurur. Son olaraq itə əziyyətlər verildikdən sonra çoxmərtəbəli binadan atılaraq öldürülməsi ilə bağlı hadisə bir daha göstərdi ki, mövcud hüquqi məsuliyyət mexanizmlərinin adekvatlığı yenidən qiymətləndirilməsi cəmiyyətin gözləntilərinə, tələblərinə və beynəlxalq hüquq praktikasına uyğun olardı.

Hazırda Azərbaycan Respublikası İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 274-cü maddəsi heyvanlarla rəhmsiz rəftarı inzibati xəta kimi müəyyən edir. Hətta rəhmsiz rəftar heyvanın tələf edilməsinə səbəb olduqda belə, 274.4-cü maddə üzrə maksimum sanksiya 1.500–2.000 manat cərimə və ya bir ayadək inzibati həbsdir.

Ağır heyvan qəddarlığının cinayət sayılması beynəlxalq hüquq təcrübəsində yeni yanaşma deyil.

Bir sıra ölkələr heyvanlara qarşı ağır və qəsdən qəddarlığı artıq sadəcə inzibati pozuntu kimi deyil, cinayət məsuliyyəti yaradan əməl kimi qiymətləndirir:

Yunanıstan - heyvanın öldürülməsi, işgəncə verilməsi və qəsdən ağır fiziki əzab yetirilməsinin müəyyən formaları ağır cinayət xarakterli əməllər kimi müəyyən edilib. Heyvanın öldürülməsinə görə 10 ilədək azadlıqdan məhrumetmə, maliyyə cəzası və ayrıca hər heyvan və hadisə üzrə 30.000-50.000 avro inzibati cərimə nəzərdə tutula bilər. Yunanıstanın rəsmi mənbələri heyvana işgəncənin cinayət xarakterinin 2020-ci il qanun dəyişikliyi ilə sərtləşdirildiyini təsdiqləyir.

Fransa - Cinayət Məcəlləsinin 521-1-ci maddəsinə əsasən ev, əhliləşdirilmiş və ya əsirlikdə saxlanılan heyvana qarşı ağır zorakılıq və qəddarlıq 3 ilədək həbs və 45.000 avro cərimə ilə cəzalandırılır. Əgər əməl heyvanın ölümü ilə nəticələnirsə, cəza 5 ilədək həbs və 75.000 avro cəriməyə yüksəlir. Məhkəmə əlavə olaraq şəxsin gələcəkdə heyvan saxlamasını da qadağan edə bilər.

İngiltərə və Uels - Animal Welfare Act 2006 üzrə heyvana lazımsız əzab vermə və qanunda müəyyən edilmiş digər ağır heyvan rifahı cinayətləri üçün Animal Welfare (Sentencing) Act 2021 vasitəsilə maksimum cəza 5 ilədək azadlıqdan məhrumetməyə qaldırılıb. Məhkəmə həbs, cərimə və ya hər ikisini tətbiq edə bilər. 

Almaniya - Tierschutzgesetzin 17-ci maddəsinə görə onurğalı heyvanı ağlabatan əsas olmadan öldürən və ya ona qəddarlıqla əhəmiyyətli, uzunmüddətli və ya təkrarlanan ağrı və əzab verən şəxs 3 ilədək azadlıqdan məhrumetmə və ya cərimə ilə cəzalandırıla bilər.

Bu nümunələr göstərir ki, heyvana qarşı ağır qəddarlığın cinayət-hüquqi müstəvidə qiymətləndirilməsi nə qeyri-adi, nə də hüquq sisteminə yad yanaşmadır. Müxtəlif hüquq sistemləri sanksiyanın həddini və cinayət tərkibinin elementlərini fərqli müəyyən etsə də, ortaq prinsip aydındır: qəsdən öldürmə, işgəncə və ağır qəddarlığın müəyyən formaları yalnız inzibati məsuliyyət səviyyəsində saxlanılmır.

Biz də Azərbaycanda məhz eyni hüquqi müzakirənin başlanmasını təklif edirik.

Biz hesab edirik ki, qanuni əsas olmadan heyvanın qəsdən öldürülməsi, ona işgəncə verilməsi, xüsusi amansızlıqla davranılması və digər ağır qəddarlıq formaları yalnız inzibati xəta səviyyəsində qalmamalıdır.

Burada söhbət hər bir heyvan ölümünün və ya heyvanlarla bağlı hər bir hüquqpozmanın avtomatik olaraq cinayət elan edilməsindən getmir. Söhbət konkret olaraq qəsdən, əsassız və yüksək dərəcədə qəddarlıqla törədilən əməllərin, məsələn, işgəncə vermə, xüsusi amansızlıqla öldürmə, təkrar törətmə, bir neçə heyvana qarşı qəddarlıq və digər ağırlaşdırıcı halların qanunda dəqiq əlamətləri müəyyən edilməklə ayrıca cinayət tərkibi kimi nəzərdə tutulmasından gedir.

Bu yanaşma Cinayət Məcəlləsinin məqsədlərinə uyğundur.
Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 2.1-ci maddəsi Məcəllənin vəzifələri sırasında ictimai qaydanın və ictimai təhlükəsizliyin, ətraf mühitin cinayətkar qəsdlərdən qorunmasını, habelə cinayətlərin qarşısının alınmasını birbaşa nəzərdə tutur.

Cinayət Məcəlləsinin 2.2-ci maddəsi isə həmin vəzifələrin həyata keçirilməsi üçün şəxsiyyət, cəmiyyət və dövlət üçün təhlükəli olduğuna görə cinayət sayılan əməllərin dairəsinin Cinayət Məcəlləsi ilə müəyyən edildiyini təsbit edir. 

Bu səbəbdən heyvanlara qarşı ağır qəddarlığın müəyyən formalarının kriminallaşdırılması Cinayət Məcəlləsinin sisteminə yad məsələ deyil. Əksinə, belə bir hüquqi mexanizm ətraf mühitin və heyvanların qorunması ilə bağlı ictimai münasibətlərin, ictimai təhlükəsizliyin və humanist davranış normalarının qorunmasına, həmçinin gələcək zorakı davranışların qarşısının alınmasına xidmət edə bilər.

Heyvana qarşı qəsdən və xüsusi amansızlıqla törədilən zorakılıq yalnız həmin heyvana vurulan zərərlə məhdudlaşmır. Başqa bir canlının ağrısına və əzabına qarşı bu səviyyədə qəddarlıq cəmiyyət üçün də ciddi xəbərdarlıq siqnalıdır. Buna görə belə əməllərə hüququn daha erkən və daha adekvat reaksiya verməsi yalnız cəzalandırıcı deyil, preventiv funksiya da daşımalıdır.

Bir çox ölkələrin qanunvericiliyində də ağır heyvan qəddarlığı artıq cinayət-hüquqi məsuliyyət səviyyəsində tənzimlənir. Məqsəd sadəcə daha ağır cəza tətbiq etmək deyil, bu cür davranışın cəmiyyət tərəfindən yolverilməz hesab olunduğunu hüquqi səviyyədə aydın şəkildə müəyyən etməkdir.

Problem yalnız cəzadan ibarət deyil
Biz problemin həllini yalnız daha ağır cəzaların tətbiqində görmürük.

Sahibsiz heyvanların vəziyyəti, sığınacaqların sayı və şəraiti, sterilizasiya, qeydiyyat və identifikasiya, sahibləndirmə, məsuliyyətli heyvan sahibliyi və maarifləndirmə məsələləri də paralel şəkildə həll edilməlidir.

Üstəlik, mövcud Azərbaycan qanunvericiliyi artıq sahibsiz heyvanların sığınacaqlarda saxlanılmasını, onların sayının plansız artmasının sterilizasiya vasitəsilə azaldılmasını, habelə heyvanlarla bağlı maarifləndirmə tədbirlərinin aparılmasını nəzərdə tutur.

Deməli, yanaşma iki istiqamətdə olmalıdır: ağır qəddarlığa adekvat hüquqi məsuliyyət və heyvanların rifahını təmin edən effektiv, humanist sistem.

Biz nə xahiş edirik?
Heyvanın qanuni əsas olmadan qəsdən öldürülməsi, ona işgəncə verilməsi, xüsusi amansızlıqla rəftar edilməsi və digər ağır halların ayrıca cinayət tərkibi kimi müəyyən edilməsinin hüquqi müzakirəsinə başlanmasını;
bu məqsədlə Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsinə və İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 274-cü maddəsinə müvafiq dəyişiklik layihəsinin hazırlanmasını;
hüquqşünasların, heyvanların müdafiəsi ilə məşğul olan QHT-lərin, baytarların və digər mütəxəssislərin iştirakı ilə məsələnin ekspert və ictimai müzakirəsinin keçirilməsini;
paralel olaraq sahibsiz heyvanların sığınacaq, sterilizasiya, qeydiyyat, sahibləndirmə və qayğı sisteminin effektivliyinin artırılmasını istəyirik.
Bu petisiya niyə vacibdir?
Konstitusiyanın 96-cı maddəsi Milli Məclisin deputatlarına, Prezidentə, Ali Məhkəməyə, Prokurorluğa və digər göstərilən subyektlərə qanunvericilik təşəbbüsü hüququ verir.

Doğrudur, seçki hüququ olan 40 min vətəndaşın birbaşa qanunvericilik təşəbbüsü hüququ mövcud olsa da, bu mexanizmi tənzimləyən Qanunun 3.2.3-cü maddəsinə görə vətəndaşların həmin qaydada təqdim etdikləri layihədə cinayət və ya inzibati xətalarla bağlı məsələlər nəzərdə tutula bilməz. President.az

Bu səbəbdən bu petisiyanın məqsədi formal olaraq 40 min vətəndaşın qanunvericilik təşəbbüsünü əvəz etmək deyil.

Məqsədimiz cəmiyyətin mövqeyini göstərmək, məsələyə real ictimai dəstəyin olduğunu ortaya qoymaq və qanunvericilik təşəbbüsü hüququ olan subyektlərin diqqətini bu problemə yönəldərək qanun layihəsinin hazırlanması və müzakirəsi prosesinin başlanmasına nail olmaqdır.

Biz Milli Məclisin deputatlarına, aidiyyəti komitələrə və Konstitusiyanın 96-cı maddəsi ilə qanunvericilik təşəbbüsü hüququ verilmiş digər subyektlərə çağırış edirik:

Gəlin heyvanlara qarşı ağır və qəsdən qəddarlığın cinayət-hüquqi qiymətləndirilməsi üzrə qanunvericilik işinə başlayaq.

Biz öz tərəfimizdən müvafiq hüquqi dəyişikliklərin, onların əsaslandırmasının və müqayisəli hüquqi təcrübənin hazırlanmasında iştirak etməyə hazırıq.

Sizin dəstəyiniz vacibdir
Əgər siz də hesab edirsinizsə ki, bir canlıya qəsdən işgəncə verilməsi və onun xüsusi amansızlıqla öldürülməsi yalnız inzibati xəta səviyyəsində qalmamalıdırsa, bu petisiyanı imzalayın və paylaşın.

Bu dəfə sadəcə hadisəyə əsəbiləşib bir neçə gündən sonra unutmayaq.

Ağır qəddarlığa adekvat hüquqi məsuliyyət, heyvanlara isə humanist və sistemli münasibət üçün real dəyişiklik prosesini başladaq.

Çünki bu gün qurban heyvandır.
Sabah kimin olacağını bilmirik.
Zorakılığı qurbanına görə kiçiltməyək.
Problem qurbanın kimliyi deyil — problem qəddarlığın özüdür.