Erfgoed toont waar we naartoe willen

De Vlaamse regering bespaart 47 miljoen euro op erfgoed en snoeit drastisch in de budgetten van musea, archieven en erfgoedbibliotheken. Met deze ingrijpende operatie wil Vlaams minister van Cultuur Caroline Gennez voorrang geven aan makers en artiesten, die volgens haar essentieel zijn in het culturele ecosysteem omwille van hun kritische stem. 

Hierbij lijkt ze te vergeten dat wanneer je een schakel uit een ecosysteem verwijdert, het hele systeem in elkaar kan zakken. Want de makers en culturele instellingen die nu op het eerste gezicht gespaard blijven, zullen de eersten zijn die geraakt worden wanneer hun dichtste partners weg bespaard worden. Bewaarinstellingen, musea en het sociaal-cultureel volwassenenwerk verliezen hun Vlaamse subsidies, gedeeltelijk of soms zelfs geheel. Onze stageplekken worden zwaar getroffen: het archeologisch museum van Ename en de Boekentoren verliezen de volledige Vlaamse subsidies, Amsab en Archief en Museum van het Vlaams leven in Brussel verliezen de helft, en het Huis van Alijn en Abdijmuseum ten Duinen moeten het met 30 procent minder doen, net zoals de erfgoedcellen en landelijke dienstverleners zoals CEMPER.

Dat de subsidiekraan gedeeltelijk of zelfs volledig dichtgedraaid wordt voor deze waardevolle projecten is onbegrijpelijk voor ons, studenten van het postgraduaat Erfgoed en samenleving van de UGent. Deze besparingslogica, vermomd als het prioriteit geven aan makers en kunstenaars, mist haar doel. Het opdelen van de cultuursector in hippe, hedendaagse makers en saaie, stoffige archivarissen is een valse tegenstelling. Onze erfgoedinstellingen zijn zélf makers, kritische stemmen en voedingsbodems voor kunstenaars. Onze erfgoedinstellingen zijn net het ankerpunt voor kritisch denken, creativiteit en artistiek werk. Wie creëert, doet dat niet uit het niets. Wie een kritische stem heeft ontwikkeld, heeft eerst geluisterd naar stemmen van vroeger. 

Wat gebeurt er met dat erfgoed als de ondersteuning van erfgoedcellen en dienstverleners wegvalt? Wat gebeurt ermee als musea, archieven en erfgoedbibliotheken hun opdrachten niet langer naar behoren kunnen uitvoeren? Wie zorgt er dan voor dat wat vandaag wordt gemaakt, ook morgen nog bestaat, wordt bewaard, onderzocht en doorgegeven? 

Erfgoed wordt niet onder een glazen stolp bewaard, het werken met erfgoed is geen voorrecht van beroepshistorici. Erfgoedprofessionals zijn bemiddelaars tussen wat er was en wat er komen zal. Musea, archieven en erfgoedbibliotheken doen meer dan landbouwwerktuigen, handgeschreven brieven of circusattributen zorgvuldig bewaren.  Erfgoed vertrekt inderdaad van documenten en objecten, maar gaat in essentie om het sociale proces waarin mensen betekenis geven aan het verleden. Erfgoedinstellingen doen actief aan maatschappelijke storytelling en nemen een rol op als facilitator voor het maatschappelijke debat. Ze hebben ook een educatieve rol in onze samenleving en fungeren als instituten van kennis. De manier waarop ze collecties voorstellen, heeft impact op hoe we als samenleving naar de objecten en hun geschiedenis kijken, over nadenken en begrijpen. Bedenken wie we zijn en waar we naartoe willen, lukt pas als we ook door ons erfgoed kunnen terugblikken op ons eigen verhaal.

Ons erfgoed is een elementair deel van onze identiteitsvorming en is erg belangrijk bij het opstellen van canons. Hoewel dit gebruik van erfgoed quasi unaniem door onze politiek wordt goedgekeurd, wordt het onderzoeken, onderhouden en openbaar stellen ervan nu door deze besparing volledig ondermijnd. Het buitenspel zetten van erfgoedprofessionals en musea, archieven en bibliotheken brengt zowel de toegankelijkheid van bestaande kennis als het vergaren van nieuwe inzichten over ons verleden in het gedrang.

In deze tijd van polarisatie kan dit leiden, en heeft dit wellicht reeds geleid, tot een vertekening van ons verleden en een verwaarlozing van ons groot erfgoedpatrimonium. Dit nieuwe beleid lijkt dit probleem niet (te willen) verhelpen, maar eerder de reeds geleverde inspanningen te willen gebruiken als motivering om het volledige vakgebied als quasi doorgrond te beschouwen.

Wie met erfgoed werkt, creëert maatschappelijke meerwaarde. Erfgoedprofessionals werken mee aan het herbestemmen van historische gebouwen en creëren zo de stad van morgen. Ze gaan in gesprek met àlle inwoners van een stad of dorp, en schrijven zo een geschiedenis waarin iedereen gezien wordt. Archieven zorgen ervoor dat erfgoed digitaal toegankelijk wordt voor iedereen en inspireren jonge digitale makers door aan de slag te gaan met historisch materiaal. Bibliotheken organiseren debatten en brengen kritische stemmen met elkaar in contact. Musea geven kunstenaars een forum door tentoonstellingen te organiseren en organiseren feesten waar mensen elkaar ontmoeten, die anders nooit met elkaar in contact gekomen zouden zijn. 

Erfgoed vertelt ons niet alleen waar we vandaan komen, het toont ons ook waar we naartoe willen.

Wij, studenten en alumni van het postgraduaat Erfgoed en Samenleving, kunnen niet wachten om aan dat maatschappelijke project bij te dragen. Daarom doen we een oproep aan onze beleidsmakers: doe het licht niet uit. Een sterke erfgoedsector bewaart niet alleen het verleden, maar helpt ook de toekomst vorm te geven.

Annelies Van Wittenberghe, Melanie De Vrieze, Niek Dieleman, Matthias Consolini, Kim Van Liefferinge, Ella Adriaens, Esther Bleyenberg, Emilie van Besouw, Annelies Van Buynder, Michiel Schryvers, Jolien Vincke, Tara Hovelinck, Lise Salfo, Lise Quisthoudt, Lauren Deridder, Laurens Baert, Rozan Michiels, Jannes Van Herck, Astrid Strybol. 

Studenten en alumni van het postgraduaat Erfgoed en samenleving, Universiteit Gent